ពុទ្ធសាសនិកទូទៅប្រាកដធ្លាប់ឮនិងស្គាល់ពាក្យថា “ផ្ចាញ់មារ” ឬ “មារវិជ័យ” ដែលមានដំណើរដើមហេតុរៀបរាប់ក្នុងរឿងពុទ្ធប្រវត្តិ។ បច្ច័យនាំឱ្យស្គាល់រឿងនេះ ប្រហែលដោយសារវប្បធម៌ខ្មែរតែងលើករឿងនេះបង្ហាញរឿយៗតាមរបៀបច្រើនយ៉ាងដូចជា ការសម្តែងបង្ហាញក្នុងបុណ្យអភិសេកព្រះពុទ្ធរូបសាងថ្មី ឬការស្តាប់ព្រះសង្ឃសម្តែងព្រះធម្មទេសនាព្រះធម្មត្រាស់ ឬការសាងព្រះបដិមាព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារ(ភូមិស្បស៌) និងជាពិសេសបំផុតគឺការនិយមសាងគំនូរព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារក្នុងព្រះវិហារ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសង្គមខ្មែរច្រើនបង្ហាញភ្ជាប់អន្លើព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារនឹងតួអង្គសំខាន់មួយទៀតគឺ “នាងគង្ហីង” ដែលគេដឹងថា ជាការនិយមបន្ថែមក្នុងសិល្បៈបណ្តាប្រទេសកាន់ពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ផ្សេងទៀតដែរ (រូបលេខ១-២)។
ជាការពិតក្នុងសិល្បៈខ្មែរ បើពោលតែអំពីចម្លាក់ និងគំនូរបង្ហាញពីឈុតផ្ចាញ់មារគេឃើញមានតាំងពីបុរាណកាលមកដូចជា ចម្លាក់ហោជាងប្រាសាទបន្ទាយក្តី នៅខេត្តសៀមរាប និងហោជាងប្រាសាទវត្តនគរបាជ័យ នៅខេត្តកំពង់ចាម(ស.វ.ទី១២) ព្រមទាំងប្រាសាទផ្សេងទៀតដែលឧទ្ទិសដល់ពុទ្ធសាសនា។ តាមចំណេះចំណាំរឿងពុទ្ធប្រវត្តិរៀបរាប់ដំណើរផ្ចាញ់មារនោះថា ខណៈព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកំពុងគង់ធ្វើសមាធិស្វែងរកមោក្ខធម៌ក្រោមដើមពោធិព្រឹក្ស មារាធិរាជជាស្តេចនៃពួកមារ បានប្រើល្បិចគ្រប់យ៉ាងចាប់តាំងពីឱ្យបុត្រីទាំងបីរបស់ខ្លួនមកប្រើកាមគុណលួងលោម រហូតកូនមារទាំង៣នាក់ទទួលបាបក្លាយជាចាស់ទ្រុឌទ្រោមគ្រាំគ្រាដើរចេញទៅ។ សាច់រឿងនេះ គេឃើញមានគំនូរបុរាណនៅវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ ស្ថិតក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំង និងគំនូរលើហប់ខ្យល់ក្នុងព្រះវិហារវត្តទ្រាំង ក្នុងខេត្តកណ្តាលជាដើម (រូបលេខ៣-៤)។
ក្នុងអវិទុរេននិទានបន្តថា គ្រានោះមារាធិរាជ (វសវត្តីមារ) មានចិត្តក្តៅក្រហាយ ព្រោះដឹងថាបើព្រះអង្គបានត្រាស់ នោះនឹងរួចផុតពីអំណាចរបស់ខ្លួន ហើយថែមទាំងនាំអ្នកដទៃឱ្យរួចផុតដែរ។ ស្តេចមារ បានកេណ្ឌពលយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់មើលទៅគួរឱ្យខ្លាចរកទីបំផុតគ្មាន ខ្លះមានមុខមាត់ប្លែកៗ ពណ៌ខុសៗគ្នា ខ្លះខៀវ ខ្លះលឿង ខ្លះក្រហម ខ្លះមានខ្លួនជាមនុស្ស ក្បាលជាសត្វ (ដំរី សេះ នាគ) សម្រុកចូលមកដើម្បីបំផ្លាញដំណើរត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពោធិសត្វ (រូបលេខ៦)។ ពេលនោះពពួកទេវតានិងព្រហ្មទាំងឡាយ ដែលធ្លាប់មកចោមរោមបម្រើ និងបូជាថ្វាយព្រះអង្គ បានកើតសេចក្តីភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានរត់ទៅកាន់ទីកន្លែងរៀងៗខ្លួនអស់ ដោយទុកឱ្យព្រះពោធិសត្វគង់នៅមួយព្រះអង្គឯង (រូបលេខ៧)។ មារាធិរាជបានគិតថា ខ្លួនគ្មានសត្រូវណាអាចតទល់បានទេ ព្រោះគ្មាននរណាម្នាក់នៅសេសសល់ជួយព្រះអង្គឡើយ។ ប៉ុន្តែព្រះពោធិសត្វមិនតក់ស្លុត ព្រះអង្គទ្រង់នឹករំពឹងនូវបារមីទាំង១០ ស្រេចហើយក៏គង់ស្ងៀម (រូបលេខ៨)។
ដោយឃើញព្រះអង្គគង់ស្ងៀមលើបាល្ល័ង្ករ័ត្ន ស្តេចមារបានស្រែកប្រកាសដណ្តើមបល្ល័ង្ករ័ត្នពីព្រះអង្គ ដោយសម្អាងខ្លួនមានសេនា និងរេហ៍ពលជាច្រើនធ្វើជាសាក្សីបញ្ជាក់ថាបល្ល័ង្កនោះជារបស់ខ្លួន។ មារបានសួរទៅព្រះអង្គថា តើព្រះអង្គមាននរណាធ្វើជាសាក្សីដើម្បីបញ្ជាក់ពីបារមី និងទានបារមីដែលព្រះអង្គបានសន្សំមក?(រូបលេខ៩-១០)។ ព្រះអង្គមិនមានមនុស្ស ឬសត្វណាម្នាក់នៅទីនោះធ្វើជាសាក្សីឡើយ។ ព្រះអង្គក៏បានលើកឡើងពីទានបារមីដែលព្រះអង្គធ្លាប់សាងកាលពីជាតិមុនៗ ជាពិសេសគឺកាលដែលព្រះអង្គកើតជា ព្រះវេស្សន្តរពោធិសត្វ ដែលបានធ្វើមហាទានរហូតដល់ទៅ១០៧ដង ហើយព្រះអង្គតែងច្រូចទឹកលើព្រះធរណីរាល់ពេលសាងអំពើជាកុសលទាំងឡាយនោះ ដូច្នេះមានតែព្រះធរណីជាសាក្សីស្រាប់។ ភ្លាមនោះ ព្រះអង្គបានចង្អុលព្រះហស្តចុះទៅដី ផែនដីទាំងមូលកក្រើកញាប់ញ័រ ស្រាប់តែនាងគង្ហីងព្រះធរណីចេញមកធ្វើជាសាក្សីបញ្ជាក់ពីមហាទានរបស់ព្រះអង្គ ដោយបានច្បូតសក់បញ្ចេញទឹកក្លាយជាសមុទ្រដ៏ធំ បណ្តាលឱ្យពួកមារទាំងអស់ត្រូវលិចលង់ និងវិនាសស្លាប់រប៉ាត់រប៉ាយ (រូបលេខ១០)។
ក្រោយទឹកជោរជន់ជាមហាសាគរហើយ តាមរយៈគំនូរតាមវត្តខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញពួកមារវិនាសអន្តរធាន មានពពួកសត្វឆ្លាម មករ ពិន្ទង ក្រពើ ក្រពត និងត្រីផ្សេងៗដេញខាំត្របាក់ពួកមារមានចិត្តបាបទាំងអម្បាលឱ្យបាក់បបខ្លបខ្លាច ចុះចាញ់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលទ្រង់ធម៌បរិសុទ្ធក្នុងគ្រានោះទៅ។ ក្នុងសិល្បៈគំនូរតាមវត្ត គេច្រើនគូរទិដ្ឋភាពត្រង់អន្លើនេះនៅខាងក្រោយបាល្ល័ង្កព្រះជីវ៍ធំក្នុងព្រះវិហារ។ ទន្ទឹមនោះ គំនូរវត្តខ្លះច្រើនគូរបង្ហាញជាពីរផ្នែក គឺព្រះពុទ្ធគង់លើបាល្ល័ង្ករ័ត្នខ្ពស់ មាននាងគង្ហីងច្រូតសក់នៅមុខបាល្ល័ង្ក ហើយពពួកមារនៅម្ខាងលើករេហ៍ពលដេរដាសមកដណ្តើមបាល្ល័ង្ករ័ត្ន និងពពួកមារនៅម្ខាងទៀត បង្ហាញកាយវិការចុះចាញ់បារមីព្រះអង្គដោយលើកដៃប្រណម្យ ថ្វាយផ្កាឈូកជាដើម (រូបលេខ១២-១៦)។
បន្ទាប់ពីពពួកមារត្រូវវិនាសបរាជ័យអន្តរធានអស់ទៅ ពួកទេវតា ព្រហ្ម នាគ និងគ្រុឌទាំងឡាយបានឃើញពីជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្ក ហើយត្រេកអរសាទរ នាំគ្នាក្រាបថ្វាយបង្គំ បូជាផ្កាភ្ញី ព្រមទាំងពោលពាក្យសរសើរ ថ្វាយព្រះពរដល់ព្រះពុទ្ធអង្គដែលមានជ័យជម្នះលើមារចិត្តបាប។ រឿងរ៉ាវបានបញ្ចប់ដោយការគោរពបូជាចំពោះព្រះបារមីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះអង្គ ដែលបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធក្នុងលោក ព្រមដោយពួកទេវតាទាំងឡាយបាចផ្កាបូជាព្រោងព្រាត ធ្លាក់ដេរដាសពាសពេញនៅជិតពោធិមណ្ឌល ទ្រង់គង់ពត់ព្រះភ្នែនពែនព្រះបាទស្អាតបរិសុទ្ធ តាំងសមាធិបម្រុងឱ្យបានត្រាស់ដឹងនៅក្នុងថ្ងៃនេះកុំបីខានឡើយ។ សូមបញ្ជាក់ថា គំនិតយល់ថាមារជាសភាវៈអាក្រក់នេះ ដក់ជាប់ចិត្តពុទ្ធសាសនិកខ្មែរជានិច្ច។ ក្នុងសង្គមប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរទសវត្សរ៍ទី៧០ គេបានគូរប្រដូចកងទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនិងពួកពលបរិវាជាមារដោយសរសេរថា “ទមិឡអន្យរត្ថិយ៍ជាមារត្រូវតែវិនាស” ធ្វើជាការផ្សព្វផ្សាយសារនយោបាយ (រូបលេខ១៧)។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ទី៨០ គេបានគូរបង្ហាញអំពីបដិវត្តសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យលើបាល្ល័ង្កខាងក្រោយព្រះជីវ៍ក្នុងព្រះវិហារវត្តកំពង់ធំ(ព្រះវិហារបានរុះរើឆ្នាំ២០១៧) ប្រហែលគំនិតសិល្បៈនេះទុក ជានិមិត្តរូបនៃពួកមារបំផ្លាញសង្គមសាសនា និងទុកជាការចងចាំផងដែរ (រូបលេខ១៨)។
សរុបសេចក្តីមក គំនូរពុទ្ធប្រវត្តិអន្លើ “ផ្ចាញ់មារ” ឬ “មារវិជ័យ” មិនត្រឹមតែជាសិល្បៈសាសនាដ៏មានប្រជាប្រិយភាពក្នុងការឆ្លុះបញ្ចាំងពីជ័យជម្នះ នៃព្រះធម៌លើសភាវអាក្រក់ ដោយមានវត្តមានរបស់នាងគង្ហីងព្រះធរណីជាសាក្សីទេ តែក៏ជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងដល់ឥទ្ធិពលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គមខ្មែរផងដែរ។ ការវិវត្តនៃគំនិតសិល្បៈនេះចាប់តាំងពីចម្លាក់ហោជាងប្រាសាទបុរាណ រហូតដល់គំនូរលើជញ្ជាំងព្រះវិហារ និងផ្ទាំងរូបភាពឃោសនានយោបាយក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និង១៩៨០ បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា សង្គមខ្មែរតែងតែដកស្រង់និងប្រើប្រាស់និមិត្តរូប “ពួកមារ” ប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្លាំងបំផ្លិចបំផ្លាញ ឬខ្មាំងសត្រូវឈ្លានពាន៕
អត្ថបទដោយ៖ ហៀន សុវណ្ណមរកត
