ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា “ចូលព្រះវស្សា” ជាពុទ្ធបញ្ញត្តិមានចែងក្នុងវិន័យបិដកភាគ៧ ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ឱ្យព្រះភិក្ខុគង់ចាំព្រះវស្សា៣ខែ។ ព្រះបរមគ្រូទ្រង់បញ្ញត្តិមកដូច្នោះ ព្រោះមានមូលហេតុពីរយ៉ាងគឺ (១)ព្រះភិក្ខុទាំងឡាយត្រាច់ចរទៅកាន់ទីកន្លែងជិតឆ្ងាយ មានកន្លែងសមគួរខ្លះមិនសមគួរខ្លះ មាននិមន្តជាន់លើភូតគាមពិជគាម និងធញ្ញជាតិផ្សេងៗជាហេតុនាំឱ្យអ្នកស្រុករិះគន់ និងពោលនូវទោសដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ (២)ព្រះពុទ្ធអង្គមានបំណងអនុគ្រោះព្រះភិក្ខុសង្ឃក្នុងសាសនានេះ កុំឱ្យលំបាកធ្វើដំណើរក្នុងរដូវវស្សាដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ជោកជាំ។ បើពោលជាទំនៀមព្រះពុទ្ធសាសនា ការចូលវស្សាមានពីរយ៉ាងគឺ (១) “បុរិមិកាវស្សា” ការចូលវស្សាដំបូង ចាប់ពីថ្ងៃ១រោច ខែអាសាឍ ដល់គ្រប់១ត្រីមាស(៣ខែ) ទើបចេញវស្សានៅថ្ងៃ១៥កើត ខែអស្សុជ។ (២) “បច្ឆិមិកាវស្សា” ជាការចូលវស្សាលើកក្រោយ ពោលគឺចាប់ពីថ្ងៃ១រោច ខែស្រាពណ៍ ដល់ថ្ងៃ១៥កើត ខែកត្តិក ទើបត្រូវចេញវស្សា។ ការចូលវស្សាលើកក្រោយនេះ ព្រះពុទ្ធទ្រង់អនុញ្ញាតដល់ភិក្ខុសង្ឃមានកិច្ចរវល់ដោយប្រការណាមួយ ដែលពុំអាចចូលវស្សាទី១។ ចំពោះបុណ្យចូលព្រះវស្សាឆ្នាំនេះនឹងចូលនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១រោច ខែទុតិយាសាឍ ឆ្នាំមមី អដ្ឋស័ក ព.ស.២៥៧០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
ទន្ទឹមនឹងសេចក្តីជាពុទ្ធបញ្ញត្តិមកខាងលើ ក្នុងបុណ្យចូលព្រះវស្សានៃសង្គមខ្មែរគេសង្កេតឃើញមានវត្ថុជាគ្រឿងបូជាយ៉ាងសំខាន់បំផុតគឺ “ទៀនវស្សា”។ សោតឯទៀននោះ បើតាមទំនៀមនិទានពីបុរាណ គឺតែងកើតឡើងពីសទ្ធាពុទ្ធបរិស័ទរួមសាមគ្គីគ្នា រិះគិតរកក្រមួន ដើម្បីយកមកស្លសិតស្អិតស្អាងឱ្យកើតជាទៀន តាំងពីមុនថ្ងៃចូលវស្សាមកដល់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះបើយោងតាមឯកសារព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស និងឯកសារមហាសង្រ្កាន្តឱ្យដឹងថា ទំនៀមសិតទៀនព្រះវស្សាតែងប្រារព្ធឡើងទាំងនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង និងនៅតាមវត្តអារាមនានាផង។ ទំនៀមសិតទៀននេះ គឺយកក្រមួនមកស្ងោរឱ្យរលាយរាវជាទឹក ហើយចាក់ដាក់ពុម្ពធ្វើជាទៀន។ ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ទ្រង់ស្តេចយាងចេញធ្វើព្រះរាជកុសលផ្ទាល់ព្រះអង្គ ដោយជួបជុំព្រះរាជវង្សានុវង្ស គណរដ្ឋមន្រ្តី ព្រមទាំងនាហ្មឺនសព្វមុខមន្រ្តីទាំងឡាយ។ ព្រះរាជពិធីសិតទៀនវស្សាព្រះរាជទ្រព្យ ក៏ឃើញមានឯកសារព្រះឆាយាលក្ខណ៍ ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា ស្តេចយាងសិតទៀនព្រះវស្សាបន្តរហូតមកដល់ ព្រះករុណាព្រះមហាក្សត្របច្ចុប្បន្ន។
ពាក់ព័ន្ធទំនៀមព្រះរាជពិធីសិតទៀនព្រះវស្សាជាព្រះរាជទ្រព្យ និងពិធីសិតទៀនព្រះវស្សារបស់បណ្តារាស្រ្តសាមញ្ញ បុរាណលោកកំណត់យកក្នុងខែអាសាឍ ពោលគឺសិតទៀននៅថ្ងៃ៨កើត ដង្ហែទៀនដាក់វត្តនៅថ្ងៃ១៤កើត ហើយប្រារព្ធធ្វើពិធីបុណ្យចូលព្រះវស្សានៅថ្ងៃ១រោច។ ប៉ុន្តែទំនៀមអ្នកស្រុកខ្លះ លោកតែងមូលមាត់គ្នារៀបចំសិតទៀនព្រះវស្សាតាំងពីមុនថ្ងៃ៨រោចក៏សឹងមាន។ ជាក់ស្តែងគេឃើញទំនៀមសិតទៀនព្រះវស្សានៅវត្តកោះប៉ែន ស្ថិតក្នុងស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម អ្នកស្រុកតែងនាំគ្នាប្រារព្ធពិធីសិតទៀនវស្សាតាំងពីមុនថ្ងៃ៨រោច ខែអាសាឍ។ ក្នុងវត្តនេះតែងសិតទៀនជាច្រើនដើម ហើយឆ្នាំខ្លះសិតទៀនរហូតដល់២០ដើម ដើម្បីដង្ហែប្រគេនវត្តផ្សេងៗជុំវិញ។ ទន្ទឹមនោះពុទ្ធបរិស័ទតែងបូជាប្រេង និងទេយ្យទានផ្សេងៗផងដែរ (រូបលេខ៣-៦)។
ចំណែកខ្នាតទៀនវស្សា តាមឯកសារព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាសបញ្ជាក់ថា ទៀនមាន២ខ្នាតគឺ ខ្នាតតូចទំហំ២ចាប់ ខ្នាតធំទំហំ២ចាប់កន្លះ និងកម្ពស់២ហត្ថដូចគ្នា។ រីឯសេចក្តីសង្កេតរបស់អ្នកស្រី ពេជ្រ សល់ ថាទៀនវស្សាធម្មតាមានទទឹងមាត់មួយតឹក និងកម្ពស់២ហត្ថ ធ្វើពីក្រមួនឃ្មុំ ឬក្រមួនចំបក់។ លុះទៀនទាំងឡាយសិតបានស្រេចបរិបូរណ៍ហើយ បើជាទៀនព្រះវស្សាព្រះរាជទ្រព្យ ទ្រង់ចាត់ព្រះរាជតំណាងដង្ហែទៅកាន់វត្តក្នុងរាជធានី និងនៅវត្តតាមខេត្តដែលទ្រង់មានព្រះរាជសទ្ធាថ្វាយ។ ក្នុងប្រពៃណីខ្មែរជាទូទៅគេសង្កេតឃើញព្រះសង្ឃតែងអុជទៀនវស្សាទាំងនោះ បូជានៅក្នុងព្រះវិហារ ឬនៅលើសាលាឆាន់ពេញមួយរដូវចូលវស្សារយៈពេល៣ខែ ដូចពោលមកពីខាងដើម។
ចិត្តសទ្ធាបូជាទៀនវស្សាដូចបានរៀបរាប់មកពីខាងដើម ក៏ឃើញមានចែងអំពីផលអានិសង្ស ដែលពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរតែងជឿជាក់តមកពីដូនតារហូតចារនៅក្នុងសាស្រ្តាទេសន៍ផង។ សេចក្តីក្នុងសាស្រ្តាចុះលេខ FEMC105 ចារឆ្នាំ១៩២២ មានប្រភពពីខេត្តកណ្តាលបានលើកនិទានមួយឱ្យដឹងថា ការបូជាទៀនវស្សាបានអានិសង្ស៨កោដិ តាមតែប្រាថ្នាអ្វីសឹងបានដូចសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងអស់។ សេចក្តីនេះមានក្នុងរឿងបុរសកំសត់រកស៊ីកាប់អុស ហើយរើសយកអាចម៍ខ្លាឃ្មុំស្លយកក្រមួន លញ់ធ្វើទៀនថ្វាយព្រះដ៏មានបុណ្យ។ ដោយអំណាចបុណ្យរបស់បុរសនោះ ព្រះឥន្រ្ទាធិរាជក៏ជប់ប្រាសាទប្រាក់ ឃ្លាំងមាស ឃ្លាំងប្រាក់ ព្រមទាំងសួនប្រកបដោយដើមឈើ ពេញដោយផ្លែផ្កាសម្បូរហូរហៀរ មានទាំងអ្នកគាល់បម្រើពុំមានខ្វះអ្វីឡើយ។
ផលអានិសង្សទៀន ដែលបុរសកំសត់បានសាងទៀនព្រះវស្សានោះ បើកើតជាទេវតានឹងមានបរិវារ១លាន បើកើតជាសេដ្ឋីនោះ៥០០ជាតិ បើកើតជាស្តេច៦ជាតិ។ អំណាចផលបុណ្យនៃបុរសនោះ បានក្តៅដល់ស្ថានត្រៃត្រឹង្សសួគ៌នាយ នៃសម្តេចព្រះឥន្រ្ទាធិរាជទ្រង់ព្រះចិន្តាពិចារណាថាអនាគតជាតិ បុរសនោះនឹងបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធអង្គស្រង់សត្វផងទាំងឡាយដាក់ដល់ត្រើយអម្រឹតបុរីស្រីមហានគរពុំលែងឡើយ ទើបទូលប្រើព្រះវិស្វកម្មទេវតា ព្រះពិស្ណុការចុះមកស្អាងប្រាសាទទាំង៥ ដ៏មានកំពែង៧ល្វែងចិញ្ចែងចិញ្ចាចត្រដាចត្រដឹម មានទ្វារឡប់ឡែផ្តែរជញ្ជាំង មានឃ្លាំងមាសឃ្លាំងប្រាក់ មានឧទ្យានមានស្រះប្រកបដោយមច្ឆាទាំងឡាយមាន ថ្ពង ពោរ សណ្តាយ ខ្លាំងហាយ ខ្លាំងហាត អណ្តាតឆ្កែ ឆ្កោក ត្រីឆ្លាម ព្រួលព្រា កំពឹស ឫសចេក ព្រោន បង្កង អណ្តើកសរសៃ កន្ធាយល្មិច លៀស ខ្ចៅ គ្រែង គ្រំ ខ្យងហៀន ខ្យងហោង ត្រីក្របី សឹងហែបហែល និងពោរពាសដោយសព្វដើមឈើ ស្រង់ក្លិនផ្កាគន្ធា ផ្លែផ្ការុះរោយ មានដើមមង្ឃុត ល្មុតសេដា ម៉ាក់ប្រេងម៉ាក់ប្រាង ម៉ាកសាង ម៉ាក់ដោក ធុរេន ស្លា កន្ទួតព្រៃកន្ទួតស្រុក ផ្លែដូចគេយកទៅចងព្យួរជារំយោលសំយុង មានទាំងដើមផ្កាម្លិះរួតម្លិះលាចម្បានួនស្រី បាឡីកន្ទិល ក្រហមចងសក់ ក្លាំពាក់ក្លាំពា យុថ្កា មហាហង្ស ត្រយ៉ង់ពុកជាជ្រុង សិងតែឈើក្រអូបតជាថ្នាំទម្លាក់រោគផឹកឆីជាថ្នាំទាស់ហល់ហត់ខ្យល់ចាប់ ហើយមានទាំងច្បារស្វាយចម្ងាយ៣០យោជន៍។
ទោះជាតាមសេចក្តីក្នុងសាស្រ្តាខាងលើបានអានិសង្សដូច្នោះក្តី គេដឹងថាក្នុងពុទ្ធបញ្ញតិពុំបានចែងអំពីទៀនវស្សាឡើយ តែសូមយល់ថានៅក្នុងអារ្យធម៌ខ្មែរ ការសាងនូវកុសលដោយសទ្ធាជ្រះថ្លារមែងបានផល្លានិសង្សក្រៃលែង។ ចំពោះបើនិយាយអំពី “ទៀន” ជាទូទៅគឺពុំមែនត្រឹមតែជាវត្ថុសម្រាប់អុជបំភ្លឺធម្មតាទេ តែជាគ្រឿងសក្ការបូជាដែលមានន័យទាក់ទងនឹងពាក្យថា “ទេព” (Divinity) ទាក់ទងនឹងគំនិតថា “ពន្លឺ”។ មិនតែប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងគំនិតតំណាងនូវសេចក្តីចេះដឹង និងបញ្ញាញាណ ខ្មែរតែងយកទៀនជានិមិត្តរូបតំណាងដែរ។
សរុបសេចក្តីមក ទោះបីជាការសិតនិងការបូជាទៀនព្រះវស្សា ពុំមែនជាពុទ្ធបញ្ញត្តិ ចែងក្នុងព្រះវិន័យបិដក ដូចការចូលព្រះវស្សាយ៉ាងណាក្តី ប៉ុន្តែនៅក្នុងបរិបទសង្គម និងអរិយធម៌ខ្មែរពិធីសិតទៀន និងដង្ហែទៀនព្រះវស្សា ទាំងក្នុងព្រះបរមរាជវាំង និងតាមវត្តអារាមនានាបានក្លាយជាប្រពៃណីសាសនាដ៏មានឫសគល់ជ្រាលជ្រៅ ដែលស្តែងចេញពីកម្លាំងសទ្ធា និងសាមគ្គីភាពរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ។ ជំនឿលើផលអានិសង្សដ៏ក្រៃលែងដូចមានចារក្នុងសាស្ត្រាស្លឹករឹតបុរាណ ពុំត្រឹមតែជាគ្រឿងលើកទឹកចិត្តឱ្យសាសនិកសាងអំពើល្អ និងទំនុកបម្រុងព្រះសង្ឃក្នុងរដូវវស្សាប៉ុណ្ណោះទេ តែបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីទស្សនវិជ្ជាខ្មែរយ៉ាងស៊ីជម្រៅ ដែលលើកតម្កើង “ទៀន” ជានិមិត្តរូបនៃពន្លឺ ទេព និងបញ្ញាញាណ ក្នុងការបំភ្លឺផ្លូវជីវិត និងការថែរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិឱ្យស្ថិតស្ថេរចីរកាល៕
អត្ថបទដោយ៖ ហៀន សុវណ្ណមរកត
