ខ្ញុំធ្លាប់បានចុះផ្សាយម្តងរួចមកហើយអំពីព្រះវិហារបុរាណវត្តកណ្តាល (ឬវត្តសំរិទ្ធិជយារាម) ដែលស្ថិតនៅតាមដងទន្លេធំ(ទន្លេមេគង្គ) ក្នុងឃុំកោះអណ្តែត ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម។ ការផ្សព្វផ្សាយគ្រានោះ ជាព័ត៌មានទូទៅជូនសាធារណៈជនបានស្គាល់ទីតាំងភូមិសាស្រ្តវត្ត ហើយអាចទៅសិក្សាស្វែងយល់បន្ថែមនូវសំណង់បេតិកភណ្ឌព្រះវិហារតូចមួយ ដែលមានភ័ព្វបុណ្យគង់វង្សសល់ពីសង្រ្គាម សឹងប្រកបដោយគំនូរ និងក្បាច់ចម្លាក់លម្អវិចិត្រប្រណីតដ៏ល្អក្រៃលែងគួរឲ្យស្ញប់ស្ញែងពន់ពេក នឹងរកសំណង់សម័យទំនើបប្រៀបពុំបាន។ ក្នុងអត្ថបទនេះ ខ្ញុំសូមលើកបង្ហាញបន្ថែមទៀតនូវមត៌កសិល្បៈដែលដូនតាមានចិត្តសទ្ធាបុណ្យខិតខំកសាង ថែទាំជួសជុល រក្សាការពារចារឹកទុកផ្តាំតមករាប់ជំនាន់ ជាពិសេសគឺគំនូរបុរាណលើពិតានឈើនៃព្រះវិហារ។
ព្រះវិហារបុរាណវត្តកណ្តាល សង់នៅលើខឿនកម្ពស់ត្រឹមចង្កេះ ទទឹងប្រហែល៩ម៉ែត្រកន្លះ និងបណ្តោយប្រហែល១៩ម៉ែត្រកន្លះ។ ព្រះវិហារនេះសង់អំពីឈើ សសរ៣២ដើម ចែកជា៣ល្វែង ដំបូលប្រក់ក្បឿងស្រកាលេញជាប្រភេទព្រះវិហារជហ្វាបួន ជញ្ជាំងជុំវិញរៀបឥដ្ឋ។ បើយកមូលដ្ឋានតាមសាវតារវត្តឱ្យដឹងថា វត្តកណ្តាលមានឈ្មោះដើមហៅ “វត្តចុងកោះអណ្តែត”។ តាមការសិក្សារបស់ Danielle និង Dominique-Pieree Guéret យល់ថាព្រះវិហារនេះកសាងក្នុងឆ្នាំ១៩០៩ ហើយគំនូរលើជញ្ជាំងគូរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។ ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្ទាំងចារឹកជាប់បល្ល័ង្កព្រះជីវ៍ គេដឹងថាទីវត្តនេះកសាងតាំងពីពុទ្ធសករាជ២៤៣៨ (ឆ្នាំ១៨៩៥) ហើយព្រះវិហារកសាងក្នុងពុទ្ធសករាជ២៤៤២ (ឆ្នាំ១៨៩៩)។ កាលបរិច្ឆេទនេះ គឺចាស់ជាងសេចក្តីយល់ឃើញរបស់អ្នកស្រាវជ្រាវ Danielle និង Dominique-Pieree Guéret ជាង១ទសវត្សរ៍។ មិនតែប៉ុណ្ណោះនៅលើជញ្ជាំងខាងកើត ផ្នែកខាងក្នុងមានចំណារមួយផ្ទាំងតូចទៀតមានសេចក្តីខ្លីថា “បានរូស(រុះ)រើជញ្ជាំងចាស់ធ្វើជាថ្មីឡើងវិញពីឆ្នាំម្សាញ់ សប្តស័ក ព.ស.២៥០៨”។ តាមសេចក្តីនេះមានន័យថាជញ្ជាំងព្រះវិហារសព្វថ្ងៃរុះរើរៀបថ្មីក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥។ លើសពីនេះ គេដឹងថា ក្រោយសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (ប៉ុល ពត) ពុទ្ធបរិស័ទបានរួមគ្នាជួសជុលកែលម្អព្រះវិហារនេះ និងជួសជុលសាងគំនូររឿងពុទ្ធប្រវត្តិតាមជញ្ជាំងជុំវិញ ទុកជាកេរបុរាណសម្រាប់អ្នកជំនាន់ក្រោយ។
បន្ថែមពីលើនេះ បើស្រង់ខ្លឹមសារ៨បន្ទាត់ចារលើជញ្ជាំងខាងលិច ចំខាងក្រោយព្រះជីវ៍បញ្ជាក់ថា នៅឆ្នាំ១៩៨១ ពុទ្ធបរិស័ទបានរួមគ្នាកសាងព្រះវិហារជាលើកទី២ ទុកជាដំណែលបន្ទាប់ពីសង្រ្គាមបានបញ្ចប់ ដោយមានខ្លឹមសារឧទ្ទិសកុសលបុណ្យដល់ម្ចាស់សទ្ធា និងថែមទាំងឧទ្ទិសកុសលដល់កូនចៅគ្រប់ជំនាន់ថា “(១)សូមបង្អោនកាយវាចារចិត្តគោរពឧទ្ទិស្ស(ឧទ្ទិស)ការកសាងលើកទី២នេះ បូជាចំពោះបុព្វបុរស (២)ទាំងអស់មានព្រះតេជគុណគម្ភីរោ ឯក អ៊ីង ជាមគ្គុទ្ទេសដឹកនាំ បានកសាងកេរ្តិ៍តំណែល(កេរដំណែល) (៣) ទុកដល់យើងខ្ញុំជាកូនចៅតជំនាន់គោរពបូជា។ នឹងឧទ្ទិស្ស(ឧទ្ទិស)ជូនកូនចៅពុទ្ធបរិស័ទ្យ(បរិស័ទ)រាល់ជំ (៤)នាន់តទៅខាងមុខ សូមលោកអ្នកបានសំរេចប្រយោជន៍នៅ(នូវ)សេចក្តីសុខគ្រប់ប្រការ៕៚ (៥) ធ្វើនៅថ្ងៃអង្គរ ៦រោជ(រោច) ខែកត្តិក ឆ្នាំរកាត្រីសក្ស(ស័ក) ព.ស.២៥២៤។ (៦) តំណាងពុទ្ធបរិស័ទភូមិចុងកោះអណ្តែត (៧)ឧបាសក សូ អ៊ុំ អាចារ្យសំរាប់វត្ត ឧបាសក មាឃ យ៉ាន់ ព្រិឌ្ឍាចារ្យ(ព្រឹទ្ធាចារ្យ)វត្ត (៨)អ្នកសរសេរបណ្ឌិតផាន់ ធន់, ញ៉ែម អ៊ុល (ត្រា)” (រូបលេខ៥)។
ចំណែកឯខ្លឹមសារលើជញ្ជាំងខាងកើត ចាររៀបរាប់អំពីចិត្តសទ្ធារបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ជិតឆ្ងាយ ដែលបានមូលមាត់គ្នាខិតខំចាត់ចែងប្រាក់ ជួយកម្លាំង ជួយម្ហូបអាហារ ដើម្បីជួសជុលព្រះវិហារ និងសាងគំនូរឲ្យល្អឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨៣-១៩៨៤ មានសេចក្តីថា “យើងខ្ញុំជាពុទ្ធបរិសទ្យ (បរិស័ទ)ចំណុះជើងវត្ត និងពីទីដ៏ទៃ(ដទៃ)ខ្លះ មានសទ្ធាជ្រះថ្លារួបរួមគ្នាក៏សាង(កសាង)គំនូ(រ)រឿងពុទ្ធនៅជញ្ជាំងព្រះវិហារ និងសសរ ឧទ្ធិសថ្វាយជាពុទ្ធបូជា ចាប់ធ្វើនៅថ្ងៃច័ន្ទ ៨រោច ខែទុតិយាសាធ(ឍ) ឆ្នាំកុរ បញ្ចសក្ស(ស័ក) ព.ស.២៥២៦ ត្រូវនិងថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៨៣. ក្នុងការក៏សាង(កសាង)នេះ ពុទ្ធបរិសទ្យ(បរិស័ទ)ខ្លះមានសទ្ធាចេញប្រាក់ជួលជាងគូ(រ)តាមផ្ទាំងមួយៗ គ្រួសារមួយៗ។ ពុទ្ធបរិសទ្យ(បរិស័ទ)ខ្លះមានសទ្ធាឧបត្ថម្ភជាងទទួលវេនធ្វើម្ហូបអាហារ ដរាបបានហើយស្រេចនៅថ្ងៃសុក្រ ១៥កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំដដែល ត្រូវនិងថ្ងៃ១៦ ខែមីនា ១៩៨៤ យើងខ្ញុំបានចុះនាមឈ្មោះលោកអ្នកតាមផ្ទាំង និងសសរគ្រប់ទាំងអស់។ យើងខ្ញុំសូមអភ័យទោសដោយពុំបានចុះនាមឈ្មោះឈោកនាក់(លោកអ្នក)ទទួលធ្វើវេនជាងក្នុងទីនេះ។ សូមពុទ្ធបរិសទ្យ(បរិស័ទ)ទាំងអស់ត្រេកអ(រ) អនុមោទនាទទួលយកភាគផលបុណ្យកុសលតាមសទ្ធារៀងខ្លួន : ទីបំផុតសូមពុទ្ធបរិសទ្យ(បរិស័ទ)ទាំងអស់សំរេចមគ្គផល ព្រះនិព្វាន កំបីឃ្លាត។ “អនុមោទនា”។
ដោយឡែកចំពោះផ្នែកសិល្បៈក្បាច់រចនា និងគំនូរខាងក្នុងព្រះវិហារ នៅចុងខាងលិចល្វែងគ្រឹះមានបល្ល័ង្កខ្ពស់មួយយ៉ាងល្អវិចិត្រតម្កល់ព្រះបដិមាព្រះជីវ៍។ ខឿនបល្ល័ង្ក មានគំនូរពាក់ព័ន្ធរឿងពុទ្ធប្រវត្តិ និងចំណារសារបានវត្តចារនៅខាងមុខ ដែលនាំឱ្យដឹងថាព្រះជីវ៍សព្វថ្ងៃជួសជុលឡើងវិញក្នុងព.ស.២៥២៤ (ឆ្នាំ១៩៨១)។ ចំណុចពិសេសនៃបល្ល័ង្កនេះ គឺនៅលើតួបល្ល័ង្ករចនាជាក្បាច់ភ្ញី និងរូបផ្សេងៗតាមរបៀប “គំនូរបុក” ដែល និយមក្នុងសិល្បៈខ្មែរតាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី២០។
ចំពោះពិតានព្រះវិហារនេះ គឺជាពិតានឈើដែលរៀបចំឡើងតែនៅលើចន្លោះល្វែងគ្រឹះប៉ុណ្ណោះ។ គំនូរនៃពិតាន ជាប្រភេទគំនូរបុរាណដែលអ្នកខ្លះយល់ថាគូរតាំងពី ពេលសង់ព្រះវិហារ ហើយគង់វង្សដល់បច្ចុប្បន្ន។ ប្រធានបទសំខាន់ៗគូរលើពិតាន គឺរូបព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្រ្ទ និងទេពនិករនានាហោះហើរលើអាកាស ដែលកម្រនឹងឃើញមាននៅតាមបណ្តាព្រះវិហារដទៃ។
គំនូរលើជញ្ជាំងជុំវិញ គូរឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨៣-១៩៨៤ រៀបរាប់អំពីរឿងពុទ្ធប្រវត្តិ។ ប៉ុន្តែគំនូរត្រង់ព្រះអង្គទ្រង់ប្រសូត្រ គេគូរពួកទេពនិករនៅផ្នែកម្ខាង ឯផ្នែកខាងទៀតប្រហែលគេគូរបញ្ជាក់ព្រះវត្តមានក្សត្រ និងវត្តមានអ្នកនគរផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះវិចិត្រករគូរបង្ហាញព្រះឆាយាលក្ខណ៍ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ទ្រង់គ្រឿងព្រះពស្រ្តក្បិនពណ៌លឿង ព្រះភូសាកុតកត្រង់ តែពុំមានព្រះសុពណ៌បាទ។ រីឯគំនូរព្រះអង្គទ្រង់បិណ្ឌបាត្រនៅនគរកបិលភស្តុ ក្រៅពីបង្ហាញឱ្យព្រះវត្តមានព្រះសុទ្ធោទន៍យាងថ្វាយបង្គំ វិចិត្រករបានគូរបញ្ចូលសំណង់ខ្លះមានលក្ខណៈស្ទើរដូចព្រះបរមរាជវាំងក្រុងចតុមុខ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះអ្វីដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ គឺការគូរបង្ហាញទង់ជាតិនៃរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា នៅខាងចុងនៃជួរភិក្ខុទាំងឡាយ។
សង្ខេបសេចក្តីមក មត៌កដែលជាប់នៅនឹងសំណង់ព្រះវិហារបុរាណវត្តកណ្តាល គឺពិតជាមានតម្លៃធំធេង ទាំងជាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃការកសាងបូជនីយដ្ឋានពុទ្ធសាសនា និង តម្លៃសីលធម៌ដ៏ថ្លៃថ្នូរបស់ដូនតា ដែលគោរពបុណ្យកេរបុរាណ ខិតខំចាត់ចែងជួសជុលថែទាំរហូតមក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះវិហារនេះក៏ជាបណ្តុំមត៌កសិល្បៈគំនូរបុរាណប្រកបដោយទេពកោសល្យ និងទឹកដៃសិល្បៈយ៉ាងល្អឆើត និងគំនូរបង្ហាញពីចំណុចពិសេសដែលវិចិត្រករគូរបញ្ចូលតួអង្គអតីតព្រះមហាក្សត្រ និងទិដ្ឋភាពសង្គមខ្មែរខ្លះទៅក្នុងគំនូរ ដែលជាសេរីភាពសិល្បៈដ៏ទូលំទូលាយគួរឲ្យកត់សម្គាល់៕
អត្ថបទដោយ៖ ហៀន សុវណ្ណមរកត
