វត្តរកាកណ្តាលមានឈ្មោះមួយទៀតថាវត្តបទុមមុនីសុវណ្ណារាម ហើយទំនងជាវត្តចាស់ជាងគេក្នុងខេត្តក្រចេះ កសាងនៅប្របដងទន្លេមេគង្គលើ។ ចាប់តាំងពីកកើតវត្តមកដល់បច្ចុប្បន្ន វត្តនេះបានផ្លាស់ប្តូរហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដោយអន្លើ។ ក្នុងសម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម ព្រះសង្ឃនិងពុទ្ធបរិស័ទ បានមូលមាត់រំកិលបរិវេណវត្តថយឆ្ងាយពីច្រាំងទន្លេមកទិសខាងកើត។ បច្ចុប្បន្នផ្ទៃដីវត្តពុះចែកដោយផ្លូវជាតិមួយខ្សែ ខណ្ឌផ្នែកខាងខាលិចជាប់ផ្លូវចាស់មាត់ទន្លេ គឺជាបរិវេណសំណង់បេតិកភណ្ឌដែលមានព្រះវិហារបុរាណមួយដ៏ល្បីល្បាញ។ ផ្នែកខាងកើត គឺជាបរិវេណវត្តដែលមានព្រះវិហារថ្មី សាលាឆាន់ សាលាបាលី និងកុដិព្រះសង្ឃគង់នៅសព្វថ្ងៃ។
យោងតាមឯកសារសាវតារវត្តឲ្យដឹងថា វត្តរកាកណ្តាលចាប់ផ្តើមកសាងក្នុងព.ស.២៣៨១(ឆ្នាំ១៨៣៨) ដោយសទ្ធារបស់បងប្អូនប្រុសពីរនាក់គឺ ឧកញ៉ា នរេន្ទ ប៉ូច (ជាបង) និងភរិយាឈ្មោះ ទៀង ព្រមទាំងប្អូនឈ្មោះ ក្រឡាពាស ទៀង និងភរិយាឈោ្មះ ណិប។ គ្រាកសាងដំបូងវត្តនេះមិនទាន់មានវិហារទេ មានតែកុដិតូចៗប្រក់ស្បូវ រហូតដល់ព.ស.២៤០៣(ឆ្នាំ១៨៦០) ទើបកសាងព្រះវិហារប្រក់ស្បូវបញ្ចុះសីមាជារោងឧបោសថ។ នៅរវាងព.ស.២៤១៩(ឆ្នាំ១៨៧៦) ព្រះសង្ឃនិងពុទ្ធបរិស័ទបានរុះរើព្រះវិហារប្រក់ស្បូវនោះ ហើយកសាងព្រះវិហារប្រក់ក្បឿងជំនួសវិញ។ លុះដល់ព.ស.២៤៥២(ឆ្នាំ១៩០៩) ព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទបានឯកភាពរុះរើព្រះវិហារធ្វើសាឡើងជាថ្មីអំពីឥដ្ឋ និងស៊ីម៉ងត៍។ ប៉ុន្តែចាប់ពីក្រោយឆ្នាំ១៩៥១ ពោលគឺក្រោយរំកិលបរិវេណវត្តថយឆ្ងាយពីមាត់ទន្លេ ព្រះវិហារបុរាណនេះទំនងពុំប្រើប្រាស់បន្តទៀតឡើយ ស្របពេលព្រះវិហារថ្មីបានកសាងក្នុងដើមទសវត្សទី៦០។
ដោយឡែក បើមើលចំពោះការវិវឌ្ឍសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មព្រះវិហារបុរាណខាងលើ គឺបានចាប់ផ្តើមពីឆ្នាំ១៨៦០ ត្រឹមតែជារោងឧបោសថសង់អំពីឈើប្រក់ស្បូវ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩០៩ បានកែលម្អមកជាសំណង់ឈើប្រក់ក្បឿងនិងជញ្ជាំងឥដ្ឋ ហើយដូចបានឃើញសព្វថ្ងៃព្រះវិហារនេះសង់នៅលើខឿន២ថ្នាក់។ ខឿនថ្នាក់ទី១ កម្ពស់ប្រហែលត្រឹមចង្កេះ ដែលផ្នែកខាងកើត និងខាងជើងមានជណ្តើរ៣កាំ។ ផ្នែកត្បូង និងខាងលិចពុំមានជណ្តើរឡើយ ហើយនៅជាប់ខឿនជ្រុងនិរតីមានដើមរកាធំមួយដើម។ ខឿនថ្នាក់ទី២ មានកម្ពស់ប្រហែលកន្លះម៉ែត្រ។ ចំពោះរចនាសម្ព័ន្ធជញ្ជាំងព្រះវិហារ គេមើលឃើញជាទូទៅពុំមានក្បាច់លម្អឡើយ ពោលគឺជាជញ្ជាំងឥដ្ឋកំបោរបាយអ សព្វថ្ងៃលាបពណ៌លឿងស្រាល។ ជញ្ជាំងខាងកើតនិងខាងលិចមានទ្វារម្ខាង២ អមកូនបង្អួចតូចៗ២ដូចគ្នា។ ប៉ុន្តែជញ្ជាំងខាងជើងមានទ្វារតែ១ អមដោយបង្អួចតូចៗចំនួន៥ ហើយជញ្ជាំងខាងត្បូងពុំមានទ្វារចេញចូលឡើយ មានតែបង្អួចតូចៗចំនួន៦។ ក្រោយការជួសជុល សន្លឹកទ្វារនិងបង្អួចនីមួយៗបានរចនាលម្អដោយក្បាច់ទឹបទឹកមាសរំលេចលើផ្ទៃពណ៌ខ្មៅ។
ចំណែកឯរចនាសម្ព័ន្ធដំបូលព្រះវិហារ គឺជាប្រភេទដំបូលកិងជហ្វា៤ ប្រក់ក្បឿងស្រកាលេញជ្រាលចុះ២ថ្នាក់សងខាង ដែលគេនិយមហៅថាព្រះវិហារជហ្វា៤ឬព្រះវិហារបុរាណ។ នៅរងស្បូវចុងដំបូលថ្នាក់ទី១ ពុំមានក្បាច់លម្អឡើយ តែរងស្បូវចុងដំបូលថ្នាក់ទី២ លម្អដោយក្បាច់កញ្ចាំង(?) ឆ្លាក់ពីឈើយ៉ាងរស់រវើក ព្រមទាំងដាំកញ្ចក់និងមានស្លាកស្នាមលាបទឹកមាសផង។ អ្វីដែលពិសេស នៅចំណុចកណ្តាល និងខាងចុងនៃក្បាច់រងស្បូវមានឆ្លាក់រូបតោ(?)និងសត្វស្លាបទាំងគូ។ រីឯនៅចុងចែងដំបូលនីមួយៗលម្អនាគសន្លឹក ឬនាគដងក្តារ។ ជហ្វាទាំង៤លម្អចុងមេដំបូលនិងក្បាលនាគចែងទាំងអស់ សុទ្ធតែឆ្លាក់ពីឈើយ៉ាងវិចិត្ររស់រវើក។
ហោជាងទាំង២នៃព្រះវិហារ ក៏សុទ្ធសឹងលម្អដោយក្បាច់ឆ្លាក់ពីឈើ។ ហោជាងមុខនិងហោជាងក្រោយឆ្លាក់រូបដូចគ្នា តែហោជាងខាងក្រោយដែលបែរទៅទន្លេ ហាក់ពុកផុយរបេះបកក្បាច់ដោយអន្លើ។ នៅផ្ទៃកណ្តាលនៃហោជាងទាំង២នេះ គេឆ្លាក់បង្ហាញរូបទេពទ្រង់ម្កុដគង់លើបល្ល័ង្ក ព្រះហស្ត៤កាន់ព្រះខ័ននិងកងចក្រជាកេតនភណ្ឌ តែនៅលើហោជាងក្រោយប្រហែលរបេះបាត់ព្រះហស្ត២ ដែលកាន់កងចក្រ។ អមបល្ល័ង្កនោះ មានរូបហនុមាន(?)កាន់ព្រះខ័នកំពុងលើកដៃប្រណមចំពោះទេពនោះ។ រីឯផ្ទៃខាងក្រោយគេរចនាជាក្បាច់ភ្ញីភ្លើង ហើយនៅគល់ហោជាងគេឆ្លាក់ក្បាច់ភ្ញីទេស រំលេចដោយរូបយក្ស និងមនុស្សកំពុងលើកទ្រហោជាងខាងលើ។
ផ្នែកខាងក្នុងព្រះវិហារ បច្ចុប្បន្នឃើញមានតម្កល់ព្រះពុទ្ធបដិមា១ព្រះអង្គតូច និងគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗនៅលើអាសនៈក្បែរជញ្ជាំងផ្នែកខាងលិច តែពុំមានព្រះជីវ៍ធំដូចព្រះវិហារដទៃឡើយ។ នៅផ្នែកកណ្តាលព្រះវិហារមានសសរឈើមូលចំនួន២ជួរអមល្វែងគ្រឹះ និងសសរឈើមូល២ជួរទៀតជាសសររបៀង (ជាប់ជញ្ជាំង)។ សសរនីមួយៗសុទ្ធតែលម្អក្បាច់ទឹបមាស រំលេចគំនូររូបនាគព័ន្ធព័ទ្ធពីក្បាលសសរចុះមក និងក្បាច់ផ្សេងៗតាំងពីក្បាលសសរមកដល់ក្រោម។ ចំណែកគ្រឿងបង្គុំផ្នែកដំបូល សុទ្ធតែឈើទាំងអស់ហើយខ្លះដាប់ឆ្លាក់រំលេចឲ្យចេញជាក្បាច់ និងផ្នែកខ្លះទៀតលម្អដោយទឹបមាសយ៉ាងប្រណីតល្អិតល្អវិចិត្រប្លែក ពោលគឺទាំងមេដំបូល ជន្ទល់មេដំបូល ធ្នឹម ផ្តោង និងផ្លាន គឺមានក្បាច់លម្អទាំងអស់ ដែលគួរឲ្យកោតសរសើរនូវទឹកដៃទេពកោសល្យសិល្បៈដ៏ក្រៃលែង។
នៅផ្នែកខាងក្នុងនៃព្រះវិហារបុរាណនេះដែរ ក៏មានគំនូរសេសសល់ពីការខូចខាតខ្លះគូរនៅលើហប់ខ្យល់ ហើយគូរជាប្រភេទគំនូរបុរាណ។ អ្នកស្រាវជ្រាវ ដានីញែល និង ដូមីនិក-ព្យែរ ហ្គេរេត៍ (Danielle & Dominique-Pierre Guéret) យល់ថាគំនូរនោះជាគំនូរពុទ្ធប្រវត្តិលាយគ្នាជាមួយឈុតឆាកខ្លះៗនៃរឿងជាតក និងរឿងរាមកេរ្តិ៍នៅផ្នែកខាងក្រោម។ អ្នកស្រាវជ្រាវទាំង២យល់ថា គំនូរនេះគឺមានតែមួយគត់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្តី សព្វថ្ងៃគេឃើញមានគំនូរនៅសល់២ផ្ទាំងស្ថិតនៅលើហប់ខ្យល់ ដែលទំនងគូរដកស្រង់ពីព្រេងកថាណាមួយក្នុងពុទ្ធប្រវត្តិ ហើយសិល្បៈគូរគំនូរបុរាណលើហប់ខ្យល់បែបនេះ គេឃើញនៅតាមព្រះវិហារបុរាណផ្សេងទៀតដូចជា វត្តចិនដំដែក (ភ្នំពេញ), វត្តពុទ្ធា (ត្បូងឃ្មុំ), និងវត្តល្វេ (កំពង់ចាម)ជាដើម។
សង្ខេបសេចក្តីមក ទីវត្តរកាកណ្តាលកកើតឡើងតាំងពីចុងសតវត្សទី១៩ ហើយព្រះវិហារបុរាណដែលគង់វង្សដល់សព្វថ្ងៃកសាងឡើងក្នុងដើមសតវត្សទី២០ តែបានជួសជុលថែទាំជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់បច្ចុប្បន្នមានអាយុកាល១១៦ឆ្នាំ(១៩០៩-២០២៥)។ រីឯគំនូរ និងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មនៃសំណង់បេតិកភណ្ឌនេះ គឺបង្ហាញពីកម្រិតទេពកោសល្យសិល្បៈដ៏ល្អវិចិត្រក្រៃលែង។ ប៉ុន្តែជាអកុសល ផ្នែកជាច្រើននៃគំនូរបានខូចខាតរលុបបាត់ដាន ដែលគួរតែមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវបន្ថែម ដើម្បីយល់ពីតម្លៃនៃសំណង់នបុរាណនេះកាន់តែស៊ីជម្រៅថែមទៀត៕
អត្ថបទដោយ៖ ហៀន សុវណ្ណមរកត
